Kayıp Kütüphaneler: Yüzyıllar Boyunca Yok Olan Kitapların Hikâyesi
Kayıp Kütüphaneler: Yüzyıllar Boyunca Yok Olan Kitapların Hikâyesi
Bugün elimizi uzattığımızda milyonlarca kitaba, makaleye, bilgiye saniyeler içinde erişebiliyoruz. Oysa insanlık tarihinin büyük bölümü, bilginin yoklukla sınandığı, her kitabın paha biçilemez olduğu dönemlerle dolu. Ve ne yazık ki bu paha biçilemez mirasın çoğu ya savaşlarda yakıldı ya da ihmalin kurbanı oldu.
Tarihin en büyük kültürel felaketlerinden biri kuşkusuz İskenderiye Kütüphanesi’nin yakılmasıydı. Antik dünyanın bütün bilgisini bir araya getirdiği söylenen bu kütüphanede, yüz binlerce parşömenin yok olduğu anlatılır. Kimine göre Sezar’ın ordusu, kimine göre Bizans, kimine göre Arap istilası sırasında… Suçlunun kim olduğu belirsiz; ama sonuç hep aynı: İnsanlığın hafızası silindi.
Benzer bir felaket, Bağdat’ta 1258’de Moğol istilası sırasında yaşandı. Abbasi başkentindeki “Beytü’lHikme” yani Bilgelik Evi, dönemin en büyük bilim merkezlerinden biriydi. Moğollar şehri dümdüz ederken milyonlarca kitap Dicle Nehri’ne atıldı. Rivayet odur ki günlerce suyun rengi mürekkep yüzünden simsiyah aktı.
Bu sadece Doğu’ya özgü bir trajedi değildi. Aztek ve Maya uygarlıklarının el yazmaları, İspanyol fatihler tarafından yok edildi. Birkaç kodeks dışında, bu medeniyetlerin gökyüzüne, zamana ve matematiğe dair eşsiz bilgileri sonsuza kadar kayboldu.
İşte size birkaç örnek:
- Orta Çağ’da Avrupa’da “yasaklı kitaplar” kilise mahzenlerinde yakılarak yok edildi.
- Çin’de Qin Hanedanı döneminde “kitapların yakılması” politikasıyla yüzlerce yılın bilgeliği silindi.
- Osmanlı’da bile zaman zaman kütüphaneler yangınların kurbanı oldu; İstanbul’da çıkan bir yangında binlerce yazma eser kül oldu.
Bugün “Google’a bakar öğrenirsin” kolaycılığına kapıldığımızda, aslında geçmişte kaybettiğimiz bilgi okyanusunun sadece birkaç damlasını bildiğimizi hatırlamak gerek. Belki de asıl trajedi, yok olan kitapların bize neler söyleyebileceğini asla bilemeyecek olmamızdır.
Yazar Uğur Kıymaz