Türkiye Tütün Sektöründe Radikal Değişim: Üretici Sayısı Azalırken, İthalat Bağımlılığı Artıyor
Türkiye Tütün Sektöründe Radikal Değişim: Üretici Sayısı Azalırken, İthalat Bağımlılığı Artıyor
Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci'nin "Tarımdan Haber" sitesinde yayımlanan "Yaprak Tütün Dosyası I" başlıklı makalesi, Türkiye'nin tütün sektöründe son yirmi yılda yaşanan çarpıcı değişimleri gözler önüne seriyor. Resmi kaynaklar, Tütün Eksperleri Derneği ve TEPAV raporlarına dayandırılan analiz, "Kim Üretir, Kim İşler, Kim İçer, Kim Kazanır?" sorularına yanıt ararken, özellikle tütün üreticilerinin yaşadığı dramatik gelir kaybını ve sektörün ithalata bağımlılığını vurguluyor.
Tütün Çiftçilerinin Sayısı ve Üretim Alanlarında Büyük Düşüş
Ergin Kahveci'nin sunduğu verilere göre, Türkiye'de tütün üreticisi sayısı 2003 yılında 405.882 iken, 2024 yılında yaklaşık %706,4'lük şaşırtıcı bir düşüşle 50.333'e gerilemiş durumda. Bu, 355.549 çiftçinin tütün üretiminden çekildiği anlamına geliyor. Alım yapılan üretici sayısı da benzer bir düşüşle 2003'te 405.882'den 2024'te 42.785'e inmiş. Üretim alanı ise 2003'te 183.719 hektardan %45,32 azalarak 100.463 hektara gerilemiş.
Üretim miktarına bakıldığında, 2003 yılında 152.856 ton olan yaprak tütün üretimi, 2024 yılında %35,5 oranında azalarak 98.632 tona düşmüş. Bu veriler, tütün üretiminin Türkiye'de önemli ölçüde daraldığını gösteriyor.
Tütünün Değeri Enflasyon Karşısında Eridi
Yaprak tütünün toplam alım ve ödeme oranlarına göre, 2003-2024 yılları arasında alım bedelinin Türk Lirası cinsinden yaklaşık %3060 oranında artış gösterdiği belirtiliyor. Ancak bu artış, enflasyon karşısında çiftçinin alım gücünü koruyamadığına işaret ediyor. TÜFE bazında 2003'teki değeriyle karşılaştırıldığında, 2024 yılında ton başına tütün fiyatının 80.863 TL olması beklenirken, 106.416 TL olarak gerçekleştiği görülüyor. Bu durum, TÜFE'ye göre fiyatın daha iyi görünmesine neden olabilir.
Ancak Kahveci, durumu Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) ve Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi (T-GFE) üzerinden değerlendirildiğinde tablonun değiştiğini vurguluyor. T-GFE'ye göre ton başına 116.447 TL, Yİ-ÜFE'ye göre ise 126.186 TL olması gereken fiyatlar, gerçekleşen rakamın altında kalıyor. Bu durum, çiftçinin gerçek satın alma gücünde %8,61 ve %18,6 oranında kayıp yaşadığını gösteriyor. Başka bir deyişle, çiftçi 2003 yılındaki alım gücüne kıyasla daha az girdi ve üretim maddesi satın alabiliyor.
Dolar bazında incelendiğinde ise 2003 yılında 2.242 $/ton olan yaprak tütün ton değerinin 2024 yılında 3.246 $ olduğu belirtiliyor. Ancak aynı dönemde Türk Lirası'nın dolar karşısında %2082 (21,82 kat) değer kaybetmesi göz önüne alındığında, tütünün dolar cinsinden değerindeki artışın oldukça yetersiz kaldığı ortaya çıkıyor. Kahveci, 2003 yılındaki kur karşılığına eşitlenebilmesi için ton başına tütün fiyatının 70.839 $ olması gerektiğini belirtiyor. Bu çarpıcı fark, enflasyon, tarımsal girdi enflasyonu, düşük kur ve değerli TL gibi faktörlerin tütün üreticisinin gelirini hem dolar hem de TL karşısında erittiğini ve onları üreterek fakirleştirdiğini açıkça ortaya koyuyor.
Sigara Üretimi Artarken, Yerli Tütünün Payı Düşüyor
Rapora göre, Türkiye'de sigara üretimi 2023 yılında 189 milyar adet, 2024 yılında ise 198,3 milyar adet olarak gerçekleşmiş. Ancak sigaradaki tütün miktarı 2003'te 0,8632 gram iken 2023'te 0,5501 grama düşmüş. 2003 yılında iç alım miktarı, toplam üretilen sigara dal sayısının %45 üzerinde iken, bu oran 2023'te %32,7 altına düşmüş. Bu, 2003 yılında ithalat olmadan talebin karşılanabilirken, 2023 yılında yerli tütünün üretilen sigaranın sadece %67,3'ünü karşılayabildiği ve ülkenin bariz bir şekilde tütün ithalatçısı haline geldiği anlamına geliyor.
Sigara Gelirlerinden Çiftçinin Aldığı Pay Devede Kulak Kalıyor
Ergin Kahveci'nin hesaplamalarına göre, bir paket ortalama 37,90 TL'lik (2023) sigara paketinden çiftçinin aldığı pay sadece 1,171 TL ve %3,09. 241 milyar TL'lik perakende sigara bedelinin yaklaşık 195,2 milyar TL'si (%81) vergiye, 45,8 milyar TL'si (%19) sigara fabrikasına gidiyor. Çiftçilerin toplam alım bedelinden %5 fire düşüldüğünde ise paylarına düşen miktar sadece 7,45 milyar TL. Bu da sigara fabrikalarının gelirlerinin sadece %16,27'sine tekabül ediyor. Fabrikaların yaprak tütün dışındaki brüt kazancı ise 38,351 milyar TL ve %83,73 olarak belirtiliyor.
Kahveci'nin "Ez cümle: 4 Paket devlete, 1 paket sigara fabrikasına. Çiftçiye mi? 3 dal'dan azcık fazla." ifadeleri, tütün sektöründeki gelir dağılımının ne denli adaletsiz olduğunu çarpıcı bir şekilde özetliyor. Bu veriler, tütün üreticilerinin verdikleri emeğin karşılığını alamadığını ve devlet ile sigara fabrikalarının aslan payını aldığını gözler önüne seriyor.
Bu durum, tütün üreticilerinin yaşadığı ekonomik zorlukları ve sektördeki yapısal sorunları bir kez daha gündeme getiriyor. Türkiye'nin bir zamanlar tütün üretiminde önemli bir ülke konumundayken, mevcut politikalar ve piyasa koşulları altında ithalat bağımlısı hale gelmesi, gelecekteki tarım politikaları için önemli dersler içeriyor.
Bu dosya, Türkiye'deki tütün sektörünün karmaşık dinamiklerini anlamak ve çiftçilerin durumuna dikkat çekmek açısından kritik bir önem taşıyor. Sizce bu veriler ışığında, tütün üreticilerini desteklemek ve yerli üretimi artırmak için ne gibi adımlar atılmalı?
Kaynak: https://www.tarimdanhaber.com/yaprak-tutun-dosyasi-1
