BAŞÖRTÜSÜNDEN KORKAN DEVLET, KIZ ÇOCUKLARINA HANGİ ÖZGÜRLÜĞÜ ÖĞRETEBİLİR?

BAŞÖRTÜSÜNDEN KORKAN DEVLET, KIZ ÇOCUKLARINA HANGİ ÖZGÜRLÜĞÜ ÖĞRETEBİLİR?

Bir devletin kudreti, vatandaşının başına ne takacağını tayin edebildiği yerde değil, vatandaşının vicdanına dokunmadan yaşayabilecek kadar kendisine güvendiği yerde başlar. Çünkü hukuk dediğimiz şey yalnızca insanı devlete karşı sorumlu kılan hükümler bütünü değildir; aynı zamanda devletin insan karşısında nerede durması gerektiğini belirleyen ahlâkî bir sınırdır. Bugün Azerbaycan'da “dünyəvilik” adına yapılan başörtüsü uygulamasına tam da buradan bakmak gerekiyor. Kelimelerin arkasına sığınmanın artık bir anlamı yoktur. Bir düzenleme başörtüsünün adını açıkça zikretmeyebilir; “dünyəvilik ilkesine uygun olmayan unsurlar” diyebilir, okul kıyafetinin bütünlüğünden söz edebilir, meseleyi teknik bir yönetmelik dili içerisinde anlatabilir. Fakat hukuk yalnızca metin değildir; hukuk, o metnin insan hayatında meydana getirdiği sonuçtur. Eğer o “unsur”, Müslüman bir öğretmenin ve öğrencinin Allah'ın emri olduğuna inanarak başına örttüğü örtüyse; eğer o düzenlemenin sonunda bir kız çocuğuna okulun kapısı kapanıyorsa, artık kelimelerle hakikatin üzerini örtemeyiz. Ortada basit bir üniforma meselesi değil, insanın inancı ile eğitim hakkının karşı karşıya getirildiği ciddi bir vicdan meselesi vardır. Ve bu meselenin belki de en ağır tarafı şudur: Kendisini Müslüman olarak tanımlayan bir cumhurbaşkanının yönettiği, halkının büyük çoğunluğu İslam'a mensup olan Azerbaycan'da bir Müslüman kız çocuğunun, İslam'ın emri olduğuna inanarak örttüğü başı eğitim hakkının önünde engel hâline getirilmektedir. Buna hangi siyasî kavramı giydirirsek giydirelim, okul kapısının önündeki çocuk açısından hakikat değişmez: Ona, inancının görünen bir gereğinden vazgeçmeden eğitim alamayacağı söylenmektedir.

İşte burada “dünyəvilik” kelimesinin kendisini ciddi biçimde sorgulamak gerekir. Devlet dünyevî olabilir; kanunlar herhangi bir mezhebin fetvasıyla yazılmayabilir; kamu yönetimi din adamlarının otoritesine bırakılmayabilir. Bunların hiçbiri tartışmanın konusu değildir. Fakat devletin dünyevî olması başka, insanın vicdanının dünyevîleştirilmesini istemek bambaşka bir şeydir. Laiklik, devletin din karşısında tarafsızlığı ise başörtülü bir öğrenciyi okuldan uzaklaştırmak tarafsızlık değildir; çünkü tarafsız devlet insana “inanma” demediği gibi, “inandığının hayatındaki karşılığını görünmez kıl” da demez. Devletin dini olmayabilir fakat insanın dini vardır; devletin secdesi olmayabilir fakat insan secde eder; devletin ahirete dair bir tasavvuru olmayabilir fakat milyonlarca insan hayatını ölümden sonra Allah'ın huzurunda vereceği hesaba inanarak yaşar. Modern devletin görevi bu metafizik alanı ortadan kaldırmak değil, tam tersine birbirinden farklı metafizik kabullere sahip insanların aynı hukuk düzeninde birbirini ezmeden yaşayabilmesini teminat altına almaktır. Dolayısıyla dünyevîlik, devletin vasfıdır; vatandaşın üzerine giydirilecek bir üniforma değildir. Devlet kendi kurumsal kimliğini seküler biçimde kurabilir, fakat vatandaşına “Ben dünyevîyim, öyleyse sen de inancının görünür taraflarını kapının dışında bırakacaksın” dediği anda tarafsızlığını kaybeder. Çünkü o noktadan sonra laiklik, din karşısında hakem olmaktan çıkıp din üzerinde hüküm kurmaya başlayan başka bir ideolojiye dönüşür.

Başörtüsü meselesini özellikle bu bağlamda muğlaklaştırmanın da bir anlamı yoktur. İslam'da örtünmenin dinî bir karşılığının bulunup bulunmadığını yeniden icat etmiyoruz. Kur'ân, “Mümin kadınlara söyle… başörtülerini yakalarının üzerine vursunlar” buyurur; Nûr Sûresi'nin 31. ayeti asırlardır Müslümanların önündedir. Ahzâb Sûresi'nin 59. ayetinde de Peygamber'e, eşlerine, kızlarına ve mümin kadınlara dış örtülerini üzerlerine almalarını söylemesi emredilir. Elbette bir kadın bunları farklı yorumlayabilir, uygulamayabilir, başını örtmeyebilir; bunun hesabını devlet tutmaz, tutmamalıdır da. Fakat başka bir kadın bu ayetleri Rabbinin kendisine hitabı olarak görüyorsa ve örtüsünü estetik bir aksesuar değil, kulluğunun bir gereği olarak taşıyorsa devletin ona “Senin inancının bu kısmı okuluma uygun değildir” deme hakkını nereden aldığı sorulmalıdır. Çünkü burada mesele kumaş değildir; mesele, o kumaşa yüklenen vicdanî anlamdır. Bir Yahudinin başındaki kipayı yalnızca kumaş, bir Hristiyanın boynundaki haçı yalnızca metal, bir Müslümanın başındaki örtüyü yalnızca tekstil ürünü olarak görürseniz din özgürlüğünün mahiyetini baştan kaçırırsınız. Dinin özgürlüğü, yalnızca insanın zihninin içinde bir Tanrı tasavvuruna sahip olmasına izin vermek değildir. İnanç, tabiatı gereği hayata taşar; insanın zamanını, ahlâkını, ibadetini, davranışını ve kimi zaman kıyafetini biçimlendirir. Vicdan özgürlüğünü tanıyıp onun hiçbir sonucunun görünür olmasına tahammül edememek, insana “Dilediğine inanabilirsin, yeter ki inancın hayatına dokunmasın” demektir. Böyle bir özgürlük ise özgürlükten çok, vicdanın dört duvar arasına hapsedilmesidir.

Daha derinde ise çok daha büyük bir felsefî problem vardır: Devlet insan üzerinde ne kadar hak sahibidir? Bu soru modern siyaset felsefesinin en eski ve en ağır sorularından biridir. Çünkü bütün iktidarlar kendilerine bir gerekçe bulurlar; güvenlik derler, düzen derler, birlik derler, çağdaşlık derler, dünyevîlik derler. Fakat medeniyet tam da iktidarın gerekçe üretme kabiliyetinden değil, o gerekçelere rağmen insanın dokunulmaz bir alanının bulunduğunu kabul etmekten doğmuştur. İnsanın bedeni ve vicdanı o alanların başında gelir. Bir kız çocuğunun saçını açtırmanın onu özgürleştirmek olduğuna hangi felsefeyle karar veriyoruz? Yıllarca kadına zorla örtünmeyi dayatmanın tahakküm olduğunu söyledik ve haklıydık. Öyleyse bugün aynı kadına zorla açılmayı dayatınca tahakkümün mahiyeti neden değişsin? Zorla örttürmek ile zorla açtırmak aynı kapının iki farklı anahtarıdır; ikisinde de kapının ardında insanın bedeni üzerinde başkasının iradesi vardır. Gerçek özgürlük, kadının saçının görünmesi değildir; saçının görünüp görünmeyeceğine iktidarın karar vermemesidir. Başörtüsünü çıkarmayı özgürlüğün şartı hâline getiren anlayış, başörtüsünü takmayı zorunlu kılan anlayışın aynadaki ters görüntüsüdür. Birinde din adına insanın iradesi ezilir, diğerinde dünyevîlik adına. İkisinde de kaybeden insandır.

Ve bütün bunlar bir okulun kapısında yaşandığında mesele daha da ağırlaşır. Çünkü İslam'ın insanlığa ilk hitabı “İkra”dır: “Oku!” Yaratan Rabbinin adıyla oku. Kur'ân'ın ilk emri insanı susturmak, dünyadan çekmek, cehaletin içinde bırakmak değildir; okumaktır. Zümer Sûresi'nde, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” diye sorulur. Mücâdele Sûresi'nde Allah'ın iman edenlerin ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükselteceği bildirilir. İslam medeniyetinin asırlar boyunca Bağdat'tan Buhara'ya, Semerkant'tan Şam'a kadar kurduğu ilim havzasının ardında bu anlayış vardır. Şimdi bu tarihî hafızanın içinden gelen Azerbaycan'da bir Müslüman kız çocuğunun önüne fiilen “örtün mü, oku mu?” ikileminin konulması yalnızca hukukî değil, derin bir medeniyet çelişkisidir. Kur'ân'ın “Oku” dediği kıza devletin “Önce örtünü çıkar” demesi, üzerinde uzun uzun düşünülmesi gereken acı bir ironidir. Allah'a itaat ettiğine inanarak başını örten bir kızın önündeki kitabı kapatmakla hangi dünyevîlik korunmaktadır? Başörtüsü cebir öğrenmeye mi engeldir? Fizik denklemlerini mi bozar? Bir öğretmenin başındaki örtü anlattığı tarihin doğruluğunu mu değiştirir? Bir öğrencinin saçı görünmediğinde kimya laboratuvarındaki deney mi geçersizleşir? Bunların hiçbirine aklî bir cevap verilemiyorsa, artık tartışmanın eğitimle değil, insanın hangi görünüşle kamusal alanda kabul edilebilir sayılacağıyla ilgili olduğunu teslim etmek gerekir.

Bu nedenle Sayın İlham Aliyev'e yöneltilmesi gereken soru siyasî olmaktan önce ahlâkîdir: Bir Müslüman kız çocuğunun başındaki örtü Azerbaycan devletine hangi zararı vermektedir? O çocuk başörtüsüyle doktor olduğunda hastasını daha mı kötü tedavi edecektir? Başörtüsüyle mühendis olduğunda yaptığı köprünün hesabı mı yanlış çıkacaktır? Öğretmen olduğunda anlattığı alfabenin harfleri mi eksilecektir? Bilim insanı olduğunda keşfinin değeri mi azalacaktır? Eğer cevap hayır ise devlet o çocuğun örtüsüyle neden uğraşmaktadır? Güçlü devlet vatandaşının kıyafetinden korkmaz. Güçlü devlet, kendi varlığını insanların birbirine benzemesinde aramaz. Tam tersine, birbirinden farklı insanların aynı vatana aidiyet duyabileceği kadar geniş bir hukuk inşa eder. Bir ülkenin gerçek kudreti yalnızca ordusunun gücüyle, ekonomisinin büyüklüğüyle, meydanlarının ihtişamıyla ölçülmez; bazen bütün o kudret, sırtında çantasıyla okul kapısında bekleyen küçücük bir kız çocuğuna nasıl davrandığınızda ortaya çıkar. Karşınızda silahlı bir düşman yoktur; elinde kitap olan bir çocuk vardır. Sizden iktidar istemiyor, ayrıcalık istemiyor, ülkenizin düzenini değiştirmek istemiyor; yalnızca inancından vazgeçmeden sınıfındaki sırasına oturmak istiyor. Devlet bunun karşısında kendi ideolojisini korumak adına kapıyı kapatıyorsa orada sorgulanması gereken çocuğun inancı değil, devletin kendi farklılıkları karşısındaki tahammülüdür.

Üstelik İslam'ın adalet anlayışı, bizim yalnızca kendimize benzeyen insanların hakkını korumamıza izin veren kabileci bir ahlâk değildir. Kur'ân, Mâide Sûresi'nde, “Bir topluluğa olan kininiz sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun; bu takvaya daha yakındır” buyurur. İşte bu yüzden başörtüsü özgürlüğünü savunmak, Hristiyanın haçını taşıma hakkını veya Yahudinin dinî sembolünü kullanma hakkını reddetmeyi gerektirmez; tam tersine, Müslümanın adalet iddiası kendisi için istediği vicdan özgürlüğünü başkası için de istemesini gerektirir. Biz başörtülü kızın hakkını, “bizden olduğu” için değil, insanın vicdanının devlet tarafından pazarlık konusu yapılamayacağına inandığımız için savunmalıyız. Çünkü bugün başörtüsüne dokunan kudret yarın başka bir inanca, ertesi gün başka bir düşünceye dokunabilir. Hak yalnızca bizim elimizdeyken hak değildir; sevmediğimiz, anlamadığımız veya paylaşmadığımız hayat biçimini de koruyabildiği zaman hukuka dönüşür. Devletin büyüklüğü de zaten kendi düşüncesini herkese kabul ettirebilmesinde değil, kendisinden farklı insanların korkmadan yaşayabilmesine tahammül edebilmesindedir.

Azerbaycan sıradan bir tarih ve coğrafya değildir. Nizâmî'nin, Fuzûlî'nin, Nesîmî'nin sesinin dolaştığı; şiirin, irfanın, İslam'ın ve Doğu'nun derin hafızasının birbirine karıştığı bir medeniyet havzasından söz ediyoruz. Böyle bir coğrafyanın çağdaşlaşması, kendi hafızasını okul kapısında soyunma odasına bırakması anlamına gelmemelidir. Modern olmak köksüz olmak değildir; dünyevî devlet kurmak insanın uhrevî inancını yasaklamak değildir; ilerlemek geçmişi aşağılamak değildir. Bir medeniyet kendi geleneğiyle kavga ederek değil, geleneğini özgürlük ve akılla birlikte yaşatabilecek olgunluğa erişerek büyür. Azerbaycan'ın ihtiyacı başörtüsünden arındırılmış sınıflar değil, cehaletten arındırılmış zihinlerdir. Bir ülkeyi geriye götüren kız çocuklarının örtüsü değildir; kız çocuklarını eğitimden uzaklaştıran zihniyettir. Ve hangi gerekçeyle olursa olsun bir öğrenciyi inancı ile eğitimi arasında seçim yapmak zorunda bırakan her uygulama, geleceği koruduğunu söylerken aslında geleceğin bir parçasını okul kapısında bırakır.

Belki de bu yüzden meseleye kanun maddelerinden önce vicdanla bakmak gerekir. Çünkü kanun ile adalet her zaman aynı şey değildir. Tarih boyunca nice haksızlık kanunla yapılmış, nice yasak resmî mühürlerle yürürlüğe girmiştir. Bir şeyin yasal olması onun ahlâken doğru olduğunu ispatlamaz; iktidarın bir şeyi yapabilecek güce sahip olması da ona o şeyi yapmaya ahlâkî hak vermez. Hukukun üzerinde insan onuru, siyasetin üzerinde vicdan, iktidarın üzerinde ise hesap vardır. Bir Müslüman açısından bu hesap yalnızca tarihe veya halka verilecek hesap da değildir. Kur'ân'ın ifadesiyle zerre kadar hayrın da zerre kadar şerrin de görüleceği bir gün vardır. Bugün kendisini Müslüman olarak ifade eden her yönetici için asıl ağır soru belki de budur: Allah'ın emri olduğuna inanarak başını örten bir kız çocuğunu, o örtüyü çıkarmadığı için ilim kapısından çevirmek hangi vicdana sığar? Bir devlet başörtüsünü okul kapısında çıkarabilir; fakat o çocuğun kalbinde açtığı yarayı hangi yönetmelikle kapatacaktır? Saçını görünür kılabilir; fakat devletine karşı kaybettiği güveni hangi kanunla geri getirecektir?

Ve bütün tartışmalar, demeçler, yönetmelikler, siyasî gerekçeler bir gün unutulduğunda geriye muhtemelen çok basit bir görüntü kalacaktır: okulun bir tarafında kitaplar, öğretmenler, sınıflar ve gelecek; öteki tarafında başında örtüsü, sırtında çantasıyla bekleyen bir kız çocuğu. Tarih belki o gün hangi bürokratın hangi cümleyi kurduğunu hatırlamayacak; fakat hangi medeniyetin çocuklarına kapı açtığını, hangisinin kapattığını hatırlayacaktır. Çünkü medeniyet dediğimiz şey bazen saraylardan, ordulardan ve büyük nutuklardan daha küçük bir yerde sınanır: bir okul kapısında. Kur'ân'ın on dört asır önce insanlığa yönelttiği ilk çağrı hâlâ oradadır: “Oku.”

Öyleyse bırakın okusun. Başını örterek okusun veya örtmeden okusun; inanarak, düşünerek, sorgulayarak okusun. Fakat devlet onunla Rabbi arasına girip eğitimi bir pazarlık aracına dönüştürmesin. Çünkü eğitim bir lütuf değil, insanın hakkıdır; vicdan devletin mülkü değil, insanın mahremiyetidir. Ve unutulmasın: Devlet dünyevî olabilir; fakat insanın vicdanını dünyevîleştirmeye kalktığı anda artık tarafsız değildir. Başörtülü bir kız çocuğunun yüzüne okul kapısını kapattığınızda dışarıda bıraktığınız yalnızca bir öğrenci olmaz; hukuk içeride kalsa bile, adalet onunla birlikte dışarıda kalır.

Yazar Ömer Çevik

omercevik@bilgigazetesi.org