İRADE: İNSANIN AYNASI, ZAMANIN İMTİHANI

Değerli okurlarım, merhaba. Bu hafta sizinle, cebimizde taşıdığımız ama kapağını açmayı unuttuğumuz o kadim hazineyi; yani iradeyi konuşmak istiyorum. Gürültünün hakikati boğduğu, değerlerin hızla tüketildiği şu karmaşık çağda; gelin, bir anlığına durup aynaya değil, aynadaki o bakışın arkasındaki güce bakalım. Çünkü bugün yaşadığımız pek çok kırılmanın temelinde, aslında kendi irademizle verdiğimiz o sessiz savaşın eksikliği yatıyor.

İyilikle kötülük arasındaki çizginin silikleştiği, değerlerin tartışmalı hâle geldiği günümüzde; insanın hem kendisiyle hem de dünyayla kurduğu ilişkinin temelinde iradenin nasıl bir rol oynadığını birlikte düşünmeye davet ediyorum sizi. Çünkü bugün yaşadığımız pek çok bireysel ve toplumsal kırılmanın arkasında, göz ardı edilen ortak bir eksiklik var.

İnsanı diğer bütün varlıklardan ayıran şey yalnızca aklı değildir. Akıl hesap yapar, gerekçe üretir, kendini savunur. Ama insanı gerçekten insan yapan şey iradedir. İrade, insanın kendisiyle verdiği sessiz savaştır. Kimse bakmazken doğru kalabilmek, gücü varken zulmetmemek, susmak kolayken konuşmak; konuşmak çıkarına değilken yine de hakikati savunabilmektir. Bugün çağımızın en büyük krizi ekonomik ya da siyasi değil; irade krizidir. Ve bu kriz en tehlikeli hâlini, artık fark edilmediği noktada almıştır.

Günümüz insanı her şeye çok hızlı ulaşabiliyor ama kendine ulaşamıyor. Bilgiye boğulmuş durumda fakat hikmetten yoksun. Çünkü hikmet zaman ister, sabır ister, iç disiplin ister. Oysa çağımız sabrı bir yük, vazgeçmeyi bir yenilgi olarak sunuyor. İnsan her istediğini yapabildiğini özgürlük sanıyor; ama aslında arzularının esiri hâline geliyor. İrade zayıfladıkça değerler de çözülüyor. İyilik sessizleşiyor, kötülük sıradanlaşıyor. En ürkütücü olan da bu: Kötülüğün artık çirkin görünmemesi.

Felsefe der ki: İnsan, seçimlerinin toplamıdır. Din der ki: İnsan, niyetinden ve tercihinden sorumludur.

İki farklı dil gibi görünse de işaret ettikleri hakikat aynıdır. İrade yoksa insan, rüzgârda savrulan bir yapraktan farksızdır. Bugün kötülüğün bu kadar rahat dolaşabilmesinin sebebi, iyiliğin güçsüzlüğü değildir. İyilik her zaman sessizdir; ama kötülük, itiraz edilmediğinde cesaretlenir. Artık kötülük yüksek sesle savunulmaz; “Herkes böyle yapıyor”, “Zaman bunu gerektiriyor”, “Başka çarem yoktu” gibi cümlelerin arkasına saklanır. Bunlar, iradesizliğin modern gerekçeleridir.

İnsan değeri, kalabalığa uyum sağlamakla değil; kalabalık yanlış yöne giderken durabilmekle ölçülür. Tarih bize defalarca şunu göstermiştir: Hakikat çoğu zaman azınlıktadır. İrade tam da burada anlam kazanır. Alkışın bittiği, yalnızlığın başladığı yerde… Kimsenin görmediği bir anda da ahlaklı kalabilmektir irade. Dini açıdan bakıldığında irade, imanın hayata karışmış hâlidir. Felsefi açıdan ise irade, insanın kendini aşma çabasıdır; nefsine, korkularına ve çıkarlarına rağmen doğruyu seçebilme cesaretidir.

Bugün “özgürlük” kavramı en çok iradenin altını boşaltmak için kullanılıyor. Oysa her şeyi yapmak özgürlük değildir. Yanlışı yapmamayı başarabilmek, gerçek özgürlüktür. Sınır bilmeyen bir hayat özgür değil, savrulmuş bir hayattır. İrade sınır çizer. Ve sınır, insanı küçültmez; insanı muhafaza eder. Çünkü sınırı olmayan her şey, önce taşar sonra çürür.

İyilik ve kötülük soyut kavramlar değildir; her gün yeniden verilen kararlardır. İnsan her sabah görünmez bir eşikte uyanır. Kolaya mı teslim olacağım, doğruya mı? Susarak kurtulmaya mı, konuşarak bedel ödemeye mi? İşte insanın değeri bu tercihlerde ortaya çıkar. Çünkü insanı tanımlayan şey başına gelenler değil; başına gelenler karşısında neyi seçtiğidir.

Belki de çağımızın en ağır ahlaki çöküşü şudur: İnsanlar kötü olmaktan utanmıyor; sadece yakalanmaktan korkuyor. Bu, vicdanın değil hesabın hâkim olduğu bir dünyadır. Oysa irade, kimse görmezken de doğruyu seçebilmektir. Alkış beklemeden, kazanç hesaplamadan, sadece doğru olduğu için…

Son söz niyetine şunu söylemek isterim:

• İyilik güçlü olduğu için ayakta kalmaz; seçildiği için yaşar.

• Kötülük yaygın olduğu için büyümez; itiraz edilmediği için kök salar.

• Ve insan, iradesini kaybettiği gün yalnızca yanlış yapmaya başlamaz; yanlışı normal görmeye başlar. Asıl tehlike de tam olarak burada başlar.

Belki de bugün kendimize yeniden sormamız gereken soru şudur: Biz neye inanıyoruzdan önce; neyi seçiyoruz ve neyin bedelini ödemeye razıyız?

Dostlar, irade bir sınır çizgisidir ve o sınır bizi daraltmaz, aksine muhafaza eder. Sınırı olmayan her ruh önce taşar, sonra çürür. Bugün dünyayı değiştirmeye gücümüz yetmeyebilir ama kendi içimizdeki o irade kalesini korumaya gücümüz her zaman yeter. Kimse görmezken de ahlaklı kalabildiğimiz, hesabın değil vicdanın sesini dinlediğimiz yarınlarda buluşmak ümidiyle. Seçimleriniz, sizin aynanız olsun.

Yazar - Şair Ömer ÇEVİK

omercevik@bilgigazetesi.org