ALGI KAFESİ

ALGI KAFESİ

İnsan, çoğu zaman dünyayı olduğu hâliyle gördüğünü sanır. Olan biteni tarafsız bir gözle izlediğine, dışarıyı gerçekçi bir yerden okuduğuna inanır. Oysa çoğu bakış, sanıldığı kadar özgür değildir. İnsan, dış dünyayı kamera misali kaydetmez; daha çok bir projeksiyon cihazı gibi yansıtır. İçeride ne varsa, dışarıya onu düşürür. Mevlânâ’nın ‘’Testinin içinde ne varsa dışarıya o sızar.’’ sözü tam da bunu anlatır. Seyredilen manzara çoğu zaman dış dünyanın değil, iç dünyanın izdüşümüdür.

İnsan yargıyı çoğu zaman zihinden geçen masum bir düşünce sanır. Oysa yargı, içten içe bir üstünlük iddiası taşır; kınama ise bu yargının dile gelmiş hâlidir. Dinde bu yüzden kınamaya, yani yargılamaya dair ciddi bir ikaz vardır: ‘’Kınadığını yaşamadan ölmezsin.’’ Çünkü kınamak yalnızca başkasına dair bir hüküm vermek değil; kaderle girilen gizli bir konuşmadır. Tasavvuf ehli der ki: ‘’İnsan reddettiği hâlin öğretisine çağrılır.’’ Kınanan şey, fark edilmesi gereken bir derse dönüşür. Bu bir ceza değil; idrake davettir.

Psikoloji bu hakikati bugün ‘’ayna nöronlar’’ kavramıyla açıklar. İnsan beyni, karşısındaki kişinin duygu ve davranışlarını farkında olmadan taklit eder. Yani insan yalnızca bakmaz; baktığını kendi içinde yeniden üretir. Bu yönüyle yargı, sandığımız gibi dışarıya yönelen bir bakış değil; iç dünyada yankılanan bir tecrübedir. İnsan başkasına baktığını zannederken, aslında onun aynasında kendi iç hâlini seyreder. Tasavvufun ‘’ayna’’ dediği yerle, psikolojinin ‘’ayna nöron’’ dediği yer tam da burada birleşir.

Zihin olumsuz bir yargıyı ‘’anlamak’’ olarak değerlendirmez; onu bir odak noktası hâline getirir. Beyin, neyi şiddetle reddedersek onu büyütür; neye bakarsak onu çoğaltır. ‘’Asla yapmam’’ dediğin şeyin bir gün seni yoklaması bundandır. Çünkü bilinç, yargıyı ayırt etmez; sadece kaydeder. Kınama bu yüzden insan kaderinde iz bırakan bir hâle dönüşür. İnsan bunu fark ettiğinde, dilini, kalbini ve zihnini daha ihtiyatla kullanmayı öğrenir.

Bu yüzden yargılarımız, karşılaştığımız kişilerle, durumlarla ve olaylarla doğrudan ilişkilidir. Aynı hâdise iki insanda iki ayrı iz bırakır. Bir beyitte anlatıldığı gibi; nisan yağmuru sedefte  inciye, yılan ağzında zehre dönüşür. Aynı söz, birinin kalbini diken misali kanatırken, bir diğerinde gül açtırır. Çünkü insan olanı değil; olduğu hâliyle gördüğünü, içinde çoğalttığını seyreder. Algı dediğimiz şey, hakikatin kendisi değil; kişideki tezahürüdür. Algı, hakikatin perdesidir ve gerçekliğin üstüne giydirilen bir elbisedir.

Mevlânâ bu hakikati asırlar öncesinden fısıldar:

‘’Ey insan! Sen düşünceden ibaretsin. Geriye kalan et ve kemiksin. Gül düşünürsün gülistan olursun, diken düşünürsün dikenlik olursun.’’

İnsanın dünyası, zihninde hayata dair kurduğu cümlelerle şekillenir. Düşünce, sadece içte kalan bir ses değildir; bakışı biçimlendirir, anlamı tayin eder, kader gibi yaşanan hâllere dönüşür. İnsan neyi beslerse, hayat ona oradan seslenir. Bu konuda anlatılan bir hikâye vardır:

Bir yaşlı Kızılderili reisi, torunu ile birlikte siyah ve beyaz iki köpeğin boğuşmasını izler. Torununun sorusu üzerine der ki: ‘’Köpeklerin biri iyiliğin biri kötülüğün simgesidir. Tıpkı şu gördüğün köpekler gibi; iyilik de kötülük de içimizde sürekli mücadele eder durur.’’ Torun merakla sorar: ‘’Peki sence hangisi kazanır?’’ Bilge reis derin bir gülümsemeyle bakar torununa: ‘’Hangisi mi evlat? Ben hangisini daha iyi beslersem, o.’’

İçimizde hangi düşünceyi beslersek, dış dünyada da o galip gelir.

Psikoloji ile tasavvuf burada yine aynı yerde buluşur. Başkasında en çok takıldığımız şey, çoğu zaman kendi içimizde bastırdığımız yerdir. Birinde gördüğümüz kibir, içimizde karanlık yerde üstünü örttüğümüz kibirle; birini yetersiz görmek, içimizdeki eksiklik korkusuyla ilgilidir. Bu hayranlıkta da böyledir; gördüğümüz bir güzellik, içimizde filizlenmeyi bekleyen bir tohuma işaret eder. İnsan, başkasında gördüğü şeyle aslında kendi iç dünyasını okur. ‘’Baktığın benim, gördüğün sensin.’’ hikmeti tam da burada anlam kazanır.

Bu hakikat, Peygamber Efendimizin (s.a.v) hayatında çok çarpıcı bir misalle görünür hâle gelir. Bir gün Ebu Cehil, Peygamberimize: ‘’Ne kadar çirkinsin.’’ dediğinde, Efendimiz sükûnetle ‘’Doğru söyledin.’’ diye karşılık verir. Ardından Hz. Ebu Bekir gelir ve: ‘’Ne kadar güzelsin.’’ der; ona da ‘’Doğru söyledin.’’ diye cevap verir. Sahabenin şaşkınlığı üzerine şöyle açıklar: ‘’Mümin ayna gibidir; ona bakan kendini görür. Ebu Cehil baktı; çirkinliğini gördü. Ebu Bekir baktı; güzelliğini seyretti. Bu yüzden ikisine de ‘’doğru söyledin’’ dedim.’’ Söylenen söz, söyleneni değil; söyleyenin iç dünyasını yansıtır. Dil kalbin aynasıdır. İnsan ağzından çıkanla kalbinde sakladıklarını ifşa eder, gönlünün sırlarını görünür kılar. 

Yunus Emre bu hakikate tek cümleyle nokta koyar:

‘’Sen seni ne sanursan ayruğı da o san.’’

İnsan kendisini nasıl biliyorsa, başkasına da öyle görür. Kendine merhameti olmayan dünyayı hoyrat bir yer zanneder. Kendini affedemeyen, kimseyi bağışlayamaz. İçeride değersizlik ve yetersizlik duygusu baskınsa, kişi daima herkeste bir kusur arar. Bu yönüyle yargı, çoğu zaman hakikati savunmak değil; içteki isabetsizliği dışarıya taşımaktır.

Bir gün İbrahim Edhem’ e bir dostu sorar: ‘’Senelerdir arkadaşız, söyle bakalım bende hoşuna gitmeyen şey nedir?’’ İbrahim Edhem şu cevabı verir: ‘’Ben sana hiç o gözle bakmadım.’’ İçteki olgunluk, dışarıda kusur aramaya gerek bırakmaz. Güzellik gören gözdedir; niyettir her şeyi güzelleştiren; bakıştır gönlü sakinleştiren… Kalbinde güzelliğe yer açan, çirkinliği misafir edecek yer de bulamaz.

İnsan, bir örümceğin ağını ördüğü gibi kendi algı kafesini de doğduğundan itibaren yavaş yavaş örmeye başlar. Bir süre sonra farkında olmadan ördüğü bu kafeste kendini korunaklı ve özgür zanneder. Buradan dışarıyı seyreder. Yargıladıkça kafesin parmakları kalınlaşır; hüküm verdikçe görüş alanı daralır. Herkese ve her şeye dair bir doğrusu olduğuna inanan insan, hakikate dair çok şey kaybeder. Ördüğü ev ise, bir örümcek ağı gibi en ufak bir dokunuşta dağılmaya mahkûmdur.

İnsan, haklı olmanın sarhoşluğundan vazgeçmeden özgürlüğe adım atamaz. Her konuda hüküm vermek yerine, bakışı arındırmak için adım atanlar, hakikate biraz daha yaklaşır ve aslında hiçbir şeyi tam anlamıyla bilmediğinin farkına varır. Huzurlu bir hayat için her konuda bilirkişi olmaya gerek olmadığını da ancak özgür ruhlar idrak edebilir.

Belki de hayatımıza giren bazı insanlar, bize yaşattıkları duygularla algımızı görünür kılmak için gelir. Bizi bize yansıtan ayna olur ilişkilerimiz. İnsan kendi doğrusuna sıkı sıkıya bağlı olduğu için aynaya bakmaya gerek duymaz, karşısındakini düzeltmekle meşgul olur böylece kendinden uzaklaşır. Bir gün kendini anlamaya niyet ettiğinde, aynanın davetine icabet ettiğinde dış dünya yumuşar. Karşı taraf onu rahatsız etmez, yaşanan her şey başka bir gerçekliğe dönüşür. Burada değişen olaylar değil, bakan gözdür. Bakışın değişmesi ise, insanın kafesin konforundan feragat etmesini gerektirir.

Algı kafesinden çıkan insan her zaman özgür hissetmez. Çünkü özgürlük, bir anda öğrenilen bir hâl değildir. Uzun süre kafeste yaşayan biri, kapı açıldığında ne yapacağını, nereye gideceğini, ne olacağını bilemez. Kölelik içine işlemiştir onun, zincirler çözülse bile, uzun bir süre daha zincirin yokluğuna alışamaz. Bu yüzden bazıları kafesten çıkmak istemez, bildik bir esareti, bilinmeyen bir özgürlüğe yeğler. Oysa özgürlük de öğrenilir; tıpkı köleliğin öğrenildiği gibi. İnsan, algı kafesinden çıktıktan sonra yeni bir bakışı, yeni bir dili ve yeni bir sorumluluğu adım adım inşa etmek zorundadır. Aksi halde özgürlük, hareket etmeye mecal bırakmayan ağır bir yük olur omuzlarında…

İnsan kafesten çıkmaya karar verdiği gün şunu fark eder: Yargı, iki kişilik bir oyundur. Biri görünen, biri yansıyan. Ama idrak genişleyip, bakış keskinleşince bu oyun da çözülür. İnsan, dışarıda gördüğü her şeyin içinden geçtiğini anladığında, hükümsüz kalır; suçlu aramaktan vazgeçer; iç dünyasını düzeltmeye koyulur. O zaman ne haklı olma ihtiyacı kalır ne de sürekli kendi gerçeğini savunma telaşı. Algılar dağılır; yargılar bozulur. Ve geriye daha geniş bir kalp, daha temiz bir iç dünya ve daha sakin bir bakış kalır.

Belki de mesele, başkasını nasıl gördüğümüz değil; kendimize hangi gözle baktığımız. Ve belki de insan, algı kafesinden çıkmaya karar verdiği gün, dünyayı ilk kez gerçekten görür. Kafesin konforundan cesaretle çıkan insanlar ancak hayatlarında başka bir bakışla dönüşüm yaşayabilir.

Kendi ördüğümüz algı kafesini fark edebilecek bir cesaret ve o kafesten adım atıp çıkabilecek bir idrakle dolmak dileğiyle…

Edebiyatçı- Yazar

Sümeyye Öztaş